Yeşil sömürgeciliğin sonu yok: Avrupa Yeşil Anlaşması Afrika’nın bağımlılıklarını yeniden üretiyor

0
634
Avrrupa Yeşil Anlaşması

Ekolojik sorunlar dünya çapında doruğa ulaşırken, yeşil büyüme paradigması uluslararası alanda önem kazanıyor: AB, sürdürülebilir bir Avrupa ile ekonomik refahı uzlaştırmak için gelişmelere Avrupa Yeşil Anlaşması (Europäische Green Deal –EGD) ile yanıt veriyor. Ancak küreselleşmiş bir dünyada EGD’nin Afrika gibi diğer dünya bölgeleri üzerinde de etkileri vardır. Bunlar sorunsuz değildir, ancak şimdiye kadar tartışmalarda çok az ilgi görmüştür – ve bu EGD’nin birçok Afrika ülkesiyle işbirliğini yeniden düzenlemesi gerçeğine rağmen. Bu süreçte, Afrika ve Avrupa arasındaki mevcut bağımlılık kalıpları yeniden üretilmekte, ancak Avrupa’nın ekolojik dönüşümünü gerçekleştirmek için Afrika devletlerinden yeni taleplerde de bulunulmaktadır. Bu durum, Afrika devletlerinin sosyo-ekolojik dönüşüm için daha az ulusal hareket alanına sahip olmasına ve yalnızca önceki ulusal elitlerin ve sermaye fraksiyonlarının güçlenmesine yol açabilir. Bu durum enerji/hidrojen ve biyoçeşitlilik örnekleriyle kabaca açıklanabilir.

EGD’nin Afrika devletleriyle ne ilgisi var?

2019 yılında Avrupa Birliği (AB) Avrupa Birliği (AB), iklim kriziyle mücadeleye katkıda bulunmak amacıyla AB ekonomik alanında sürdürülebilir ve ekolojik çerçeve koşullarını gerçekleştirmeyi hedefleyen EGD’yi ilan etti. Yol haritası, Avrupa ülkeleri için stratejiler ve finansmana odaklanmaktadır. Ana konu enerji geçişi ve çeşitli finansman modelleri ve fonların uygulanmasıdır (Avrupa Komisyonu 2019: 18ff.). Bununla birlikte, EDG’nin projeleri sadece Avrupa iç pazarı için değil, aynı zamanda diğer devletlerin birçok ekonomisi için de geçerlidir. AB yeni politika alanları, yeni standartlar, normlar ve kurallar geliştirmekte, bunlara öncelik vermekte ve uygulamakta ve böylece sermaye için yeni pazarlar açmaktadır. Bu, örneğin yeni uluslararası CO2 piyasalarının oluşturulmasını veya hammaddelere erişimin sağlanmasını, örneğin piller için çoğunlukla Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde çıkarılan kobaltı içerir. Ayrıca değer zincirleri için yeni standartların uygulanmasını da içerir. Örneğin, ithal edilen gıdaların gelecekte ilgili AB çevre standartlarına uyması gerekecektir (Pallinger 2020; Avrupa Komisyonu 2019: 6). Bu tedbirlerin Avrupalı ticaret ortakları üzerinde doğrudan ve dolaylı etkileri vardır. Çünkü mesele sadece mal alışverişi değildir: Diğerlerinin yanı sıra yenilenebilir enerjiler alanındaki tarife dışı engeller de kaldırılacaktır (Avrupa Komisyonu 2019: 26). AB, örneğin Kuzey-Güney ilişkilerinde kurumsal unsurların transferini de içeren “derin entegrasyon” mekanizmalarına güvenmektedir (Claar/Nölke 2013: 26). (Claar/Nölke 2013). EGD kapsamında bu, diğer hususların yanı sıra “yeşil” yargı yetkisine de yansımaktadır çünkü AB bu alanda yeni standartlar belirlemek istemektedir. Ulusal ve Avrupa politikalarındaki değişikliklere paralel olarak EGD, AB dış, ticaret ve kalkınma politikasındaki tematik öncelikleri de değiştirmektedir. Örneğin, sürdürülebilirlik ve yeşil kalkınma, AB-Afrika ortaklığının yeniden yönlendirilmesi için merkezi bir çıpa olacak ve 2021 AB-Afrika Birliği Zirvesi’nin (Laporte 2020) gündeminde yer alacaktır. Birleşmiş Milletler Kalkınma Hedeflerini 2030 yılına kadar çeşitli tedbirlerle uygulamaya çalışan birçok Afrika ülkesi için sürdürülebilir kalkınma konusu yeni bir alan değildir.

Örneğin, enerjiye erişimin sağlanması ve enerji dönüşüm süreçleri için çeşitli politika programları bulunmaktadır. Bununla birlikte, yenilenebilir enerjileri kullanma fırsatları, ekonomik olarak güçlü devletlerin (örneğin Nijerya, Güney Afrika), gelişmekte olan devletlerin (örneğin Gana, Ruanda) veya daha fakir ülkelerin (örneğin Togo, Malavi) dikkate alınmasına bağlı olarak büyük ölçüde değişmektedir (Müller vd. 2020). Sürdürülebilir Kalkınmanın uygulanmasında Hedefler, birçok özel aktör ve ulusötesi sermaye sınıfı da süreçlere dahil olmaktadır (Claar 2020). EGD’de öngörülen birçok önlem Afrika devletlerinin kaynaklarına ve ürünlerine bağlı olduğundan, bunlar Avrupa ve Afrika arasındaki asimetrik ilişkiyi yeniden üretecektir. Bu durum iki örnekle açıklanabilir.

Afrika için temiz hidrojen ve biyoçeşitlilik stratejisi

Resmi bağımsızlığa ve sömürgeciliğin aşılmasına rağmen, Afrika ve Avrupa devletleri arasındaki asimetrik ilişki pek değişmemiştir. Bu durum özellikle Avrupa’ya işlenmemiş hammadde ve gıda ihraç eden Afrika ekonomilerinin rolüne yansımaktadır. AB ve Afrika ekonomileri arasındaki bu bağımlılık ilişkileri EDG bağlamında da kendini göstermektedir. Yeni ekonomik öncelikler ve standartlar nedeniyle Afrika ekonomileri, sosyal-ekolojik bir dönüşüm için kendi önceliklerini belirlemek yerine Avrupa’nın EDG politikasına tepki vermek zorunda kalmaktadır. Bu durum EGD’deki AB-Afrika stratejisine de yansımıştır: iklim ve çevre hedefleri, AB ile Afrika Birliği (AU) arasında gelecekteki işbirliğinin merkezi bir bileşeni olacaktır. Bu bağlamda, “NaturAfrica” programı çerçevesinde biyoçeşitliliğin sağlanması gibi “yenilenebilir enerjiler ve enerji verimliliği” de merkezi bir öneme sahiptir (Avrupa Komisyonu 2019: 25).

Enerji konusunda, temiz hidrojen üretimi özel bir odak noktasıdır. AB’nin kaynaklara uzun vadeli erişimi güvence altına alması gerekmektedir. Buna karşılık, enerji dönüşümü bağlamında, yenilenebilir enerjiler pazarına hakim olan Avrupalı şirketlerin (yeni) teknolojileri için yeni satış pazarları önemlidir (Müller/Claar i.E.). 2020 yazında AB hidrojen stratejisini yayınladı. Bu stratejide Afrika, özellikle de Kuzey Afrika bir ortak olarak tanımlanmış ve kıtanın yüksek coğrafi yakınlığı ve yenilenebilir enerji potansiyeli ortaya konmuştur. Aynı zamanda, temiz hidrojene odaklanmak için “Afrika-Avrupa Yeşil Enerji Girişimi” kapsamında AU ile işbirliği kurulacaktır (Avrupa Komisyonu 2019: 19, 23). Afrika’da başarılı bir enerji geçişi için sadece yatırımlara değil, aynı zamanda Alman ve Avrupa teknolojilerine de ihtiyaç vardır (Kemfert/ Müller 2020: 12). Bu amaçla, hidrojen konusu etrafında yeni teknolojiler geliştirmeyi amaçlayan bir Avrupa Temiz Hidrojen İttifakı kurulmuştur. Avrupa Hidrojen İttifakı’nda devlet kurumları ve araştırma tesislerinin yanı sıra enerji sektöründen RWE ve E.ON, çelik ve lojistik sektöründen ThyssenKrupp ve Deutsche Post DHL Group ve bankacılık ve finans sektöründen Deutsche Bank AG gibi çeşitli şirketler yer almaktadır (Avrupa Komisyonu 2020d). Dolayısıyla, hidrojen pazarını teşvik etmek, hidrojen teknolojisinden faydalanmak ve erişimlerini güvence altına almak isteyen farklı sermaye fraksiyonlarından oluşan geniş bir ittifak söz konusudur.

2030 yılına kadar, Avrupa içi kullanım için önemli miktarda temiz hidrojen üretilecektir – Avrupa’da 40 gigawatt elektroliz kapasitesi ve Avrupa dışında 40 gigawatt elektroliz kapasitesi (Avrupa Komisyonu 2020c: 3). AB dışındaki 40 gigawatt’lık elektroliz kapasitesinin üretimi, öncelikle Fas gibi Kuzey Afrika ülkeleriyle stratejik ortaklıklar yoluyla mümkün olacaktır. Çünkü “Afrika’nın güneşiyle, hidrojen rakipsiz temiz ve elverişli koşullar altında üretilebilir – önce kendisi için ve daha sonra dünya pazarı için” (Kemfert/Müller 2020: 12). İlk temel taşı, Almanya tarafından Fas’a ilk yeşil hidrojen tesisinin inşası için verilen krediyle atılmıştır (Riedel 2020). Temiz hidrojen stratejisinin Kuzey Afrika’daki seçilmiş ortaklara fayda sağlayıp sağlamayacağı henüz belli değil. Alman medyasındaki söylemlerde, Avrupa veya Almanya’nın bağımlı hale geleceği ve ithalatçı ülkelerin öncelikle yeterli yenilenebilir enerji üretmek zorunda kalacağı endişeleri dile getirilmektedir (Witsch 2020). Yabancı sermayenin, özellikle de büyük ulusötesi şirketlerin “yeşil” ekonomiye erişimi daha kolayken, Afrika sermayesi ve Afrika’daki yerel işletmelerin bilgi, finans ve teknolojiye erişimi sınırlıdır. Bu durum, örneğin Güney Afrika’daki yenilenebilir enerji ihalelerinin kazananları tarafından gösterilmiştir (Claar 2020; Müller/Claar i.E.). Bu durum eski bir kalıbı yeniden üretmektedir: teknoloji geliştirme Avrupalı şirketlerin elinde kalmaktadır. Dolayısıyla, Avrupa teknolojisi hidroelektrik stratejisinin merkezinde yer almaya devam ediyor. Şimdiye kadar, Afrikalı aktörler ve bilgi hidrojen stratejisinin uygulanmasına dahil edilmedi, sürecin sahiplenilmesi mümkün kılınmadı.

AB biyoçeşitlilik stratejisinin geliştirilmesi, EGD kapsamındaki AB-Afrika Stratejisinin bir diğer merkezi alanıdır. Bu, BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi tartışmaları bağlamında görülmelidir. Buradaki ilkelerden biri net kazançtır, yani doğadan alınandan daha fazlasının doğaya geri verilmesidir (Avrupa Komisyonu 2020b: 1, 19). Biyoçeşitlilik dengelemeleri olarak adlandırılan bu kavram bir süredir takip edilmektedir. Ancak bunun mevcut biyoçeşitliliği korumak mı yoksa uluslararası anlaşmalar ve stratejiler yoluyla biyoçeşitliliğin metalaştırılmasını kodlamak mı olduğu tartışmalıdır (OECD 2016).

EDG’de bahsedilen Afrika Stratejisi fikri de bu anlamda yorumlanmalıdır. Bunun bir parçası, halkı ve özel sektör aktörlerini dahil ederek Afrika’daki biyoçeşitliliği korumayı amaçlayan NaturAfrica projesidir (Avrupa Komisyonu 2019: 25). Afrika’nın biyolojik çeşitliliği hem hayvan hem de bitki dünyasında benzersiz olduğu için ilk bakışta bu önemli ve mantıklı bir kaygı gibi görünmektedir. Ancak, Avrupa programları çerçevesinde doğa parklarının tahrip edilmesi, (yasadışı) arazi gaspı ve militarizasyonunun yanı sıra insan hakları ihlalleri ile ilgili çeşitli sorunların halihazırda mevcut olması sorunludur (Grünewald 2020; Minority Rights Group 2020). Sivil toplum, AB’nin biyoçeşitlilik stratejisini tek taraflı hareket ettiği için yoğun bir şekilde eleştirmektedir. Buna ek olarak, arazi kullanımı, arazi mülkiyeti ve yoksulluk gibi gerçek sorunlar açıklığa kavuşturulmamıştır. Etkilenenlerle diyalog kurulmamakta ve süreçlere dahil edilmemektedirler (Rainforest Foundation et al. 2020).

Bu nedenle bilim insanları ve aktivistler yeşil sömürgeciliğe son verilmesi, süreçlere katılım sağlanması ve doğa korumanın yeniden tanımlanması çağrısında bulunuyor: mevcut tanımı, insan hakları ve sosyal adalet konusundaki güncel tartışmalarla örtüşmüyor. Diğer talepler arasında turizmin doğa koruma olarak değerlendirilmemesi ve nüfusun gerçek yaşam koşullarının tanınması yer alıyor (Mordecai Ogada, Docip 2020). AB, “temiz enerji” ve biyoçeşitlilik alanlarında Afrika ülkelerinde gerçekler yaratmaktadır. Afrika ve Avrupa arasındaki eşitsizlikler daha da derinleşmektedir. Sonuç olarak “yeşil döngüsel ekonomiye doğru hızlı bir ilerleme” (Iacobuta 2020) beklense bile, Afrika ülkelerinde temel bir sosyo-ekolojik dönüşüm olasılığı AB tarafından sınırlandırılmaktadır. Eleştirel AB-Afrika söylemine hakim olan bağımlı kalkınma kalıpları, geçmişin bilindik hatalarını yeniden üreterek devam etmektedir.

“Sürdürülebilir” ekonomi tartışmaları, kurumsal olarak farklı koşulları ve yapıları dikkate almakta başarısız olmaktadır. Bir kez daha, yeşil ekonomi alanında “yeşil” içtihatların öngörülmesi gibi belirli kurumsal çerçevelerin uygulanmasına çalışılmaktadır. Sonuç olarak, çeşitli Afrika devletlerindeki belirli sermaye fraksiyonları, örneğin Fas’taki büyük enerji şirketleri bir hidrojen tesisinin inşasından faydalanmaktadır. Temel olarak, ticaret, değer zincirleri, normlar ve standartlarla ilgili yeni engeller oluşturulursa veya ticaret anlaşmaları güncellenmezse, Afrika ülkelerindeki enerji yoksulluğu da dahil olmak üzere eşitsizlik ve yoksulluğun Avrupa Yeşil Anlaşması ile aşılıp aşılamayacağı sorusu açık kalmaktadır (a.g.e.). Özetlenen iki politika alanı, hidrojen ve biyoçeşitlilik, Afrika nüfusunun sadece küçük bir grubunun uzun vadede AB tedbirlerinden faydalanacağını, çoğunluğun ise dönüşümde neredeyse hiç söz sahibi olmayacağını göstermektedir. EGD’nin çiftçiler veya tüketiciler gibi bireysel aktörlerin yeşil döngüsel ekonomi sürecine dahil edilmesi ihtiyacına defalarca atıfta bulunması sebepsiz değildir (Avrupa Komisyonu 2019: 7, 14). Bu aynı zamanda Afrika için Biyoçeşitlilik Stratejisi kapsamında da talep edilmektedir.

Afrika için adil bir sosyo-ekolojik dönüşüm

Bu durumda şu soru ortaya çıkmaktadır: Sadece Afrika’nın siyasi ve kapitalist elitlerine yeni fırsatlar sunan adil bir sosyo-ekolojik dönüşüm neye benzeyebilir? İlgili Afrika ülkelerinde farklı tarihsel, ekonomik ve siyasi bağlamlar olsa da, genel sonuçlar çıkarılabilir. “Ekolojik modernleşme” ve “yeşil döngüsel ekonomi” tartışmalarında, esas olarak küresel Kuzey’den başlatılan kapitalist dünya pazarındaki reformlara odaklanıldığı açıktır (Brockington/Ponte 2015). Yapıların değişimine daha az odaklanılmaktadır ve bu da Afrika ekonomilerinin kalıcı bağımlılığı açısından adil bir sosyo-ekolojik dönüşümün uygulanmasının zor olacağı anlamına gelmektedir. Afrika ülkelerinin bağımlılıkları EDG’de ve bugüne kadarki uygulamalarında da yazılıdır, çünkü sermaye, yatırım ve kalkınma değişmez – sadece doğa daha da metalaştırılır (Claar 2020).

Sosyo-ekolojik dönüşümle ilgili tartışmalarda her zaman Adil Geçiş kavramına atıfta bulunulmaktadır. Bu kavram sosyal adalete odaklanmakta ve nüfusun ve etkilenenlerin aktif olarak sürece dahil edilmesi ve bilgiye erişimlerinin sağlanması gerektiğini vurgulamaktadır (enerji adaletinin çeşitli kavramları hakkında bkz. Jenkins vd. 2016). Buna enerjiye erişimin sağlanması ve “kahverengi endüstrilerdeki” çalışanların endişelerinin ciddiye alınması da dahildir. Bu bağlamda, Afrika bağlamında devletin sosyal korumasının çok az olduğunu ve işsizlik oranlarının son derece yüksek olduğunu belirtmek önemlidir.

Afrika bağlamında da sosyo-ekolojik dönüşümle ilgilenen ve iklim değişikliğiyle mücadele için kendi fikirlerini ortaya koyan çeşitli yaklaşımlar vardır. Dolayısıyla AB’nin kurumsal yapısını Afrika’ya aktarmaya gerek yoktur. Bunun güncel bir örneği Ağustos 2020’de yayınlanan İklim Adaleti Şartı’dır. Altı yıllık bir süre zarfında, Güney Afrika’daki sivil toplum aktörleriyle birlikte adil bir sosyo-ekolojik dönüşümün her şeyi kapsayan bir vizyonu geliştirilmiştir. EGD mevcut sistem içerisinde faaliyet gösterirken, Şart ekolojik bir dönüşüm için gerekli olan ekonomik sistemik bir alternatif vizyonu geliştirmektedir. Bu aynı zamanda nüfusun bu dönüşümün planlanması ve uygulanmasına katılımını da içermektedir (COPAC/SAFSC 2020). Eğer nüfus ilgili süreçlere önemli ölçüde daha fazla dahil olursa, bu aynı zamanda eşitsizliği ve yoksulluğu azaltma fırsatı da sağlayacaktır. Bununla birlikte, küresel olarak yeşil döngüsel ekonominin daha ziyade kapitalist toplumları yeşil kapitalizme dönüştüren, doğayla sosyal ilişkileri düzenleyen (Brand 2015) ve mevcut Kuzey-Güney ilişkilerini yeniden üreten bir süreç olduğu görülmektedir. Öte yandan, Afrika’da sosyo-ekolojik bir dönüşüm gerçekleştirilecekse, bu kıtanın perspektifinden daha fazla (yeşil) kalkınma analizine ihtiyaç vardır.

Kaynakça

Brand, Ulrich (2015): Green Economy and Green Capitalism: Some Theoretical Considerations.  In: Journal für Entwicklungspolitik 28 (3): 118-137. DOI: http://doi.org/10.20446/JEP-2414-3197-28-3-118.

Brockington, Dan / Ponte, Stefano (2015): The Green Economy in the global South: experiences,  redistributions and resistance.  In: Third World Quarterly 36(12): 2197- 2206. DOI: https://doi.org/10.1080/01436597.2015.1086639.

Claar, Simone (2020): Green Finance and Transnational Capitalist Classes – Tracing Vested Capital Interests in Renewable Energy Investment in South Africa. In:  Journal für Entwicklungspolitik 37(4):  110-128. DOI: https://doi.org/10.20446/JEP-2414-3197-36-4-110.– /

Nölke, Andreas (2013): Deep Integration in North-South Relations: Compatibility Issues between the EU and South Africa. In: Review of African Political Economy 40(136): 274-289. DOI: https://doi.org/1 0.1080/03056244.2013.794726.

COPAC/SAFSC (2020): Climate Justice Charter, August 2020. URL: https://www.safsc.org.za/, Zugriff: 2.1.2021.

Docip (2020): EU-Biodiversity Strategy 2030: What’s in it for Indigenous Peoples and Local Communities. Aufzeichnung. URL: https://www.youtube.com, Zugriff: 2.1.2021.

Europäische Kommission (2019): Der europäische Grüne Deal. Mitteilung der Kommission an das Europäische Parlament,  den Europäischen Rat, den Europäischen Wirtschafts- und Sozialausschuss und den Ausschuss der Regionen. COM Nr. 619.

– (2020a): Towards a comprehensive Strategy with Africa. URL: https://ec.europa.eu/, Zugriff: 9.3.2020.

– (2020b): EU Biodiversity Strategy for 2030. Bringing nature back into our lives. URL: https://eur-lex.europa.eu/, Zugriff:  20.5.2020.

– (2020c): Europäische Allianz für sauberen Wasserstoff. URL: https://ec.europa.eu/, Zugriff: 8.7.2020.

– (2020d): European Clean Hydrogen Alliance Members. URL: https://ec.europa.eu/, Zugriff: 6.11.2020.

Grünewald, Andreas (2020): Die Militarisierung des Naturschutzes. In: PROKLA. Zeitschrift für Kritische Sozialwissenschaft 50(4): 697-704. DOI: https://doi.org/10.32387/prokla.v50i201.1920.

Iacobuta, Gabriela (2020): Was bedeutet der Green Deal für den globalen Süden? URL:  https://www.welthungerhilfe.de, Zugriff: 31.8.2020.

Jenkins, Kirsten u.a. (2016): Energy Justice: A Conceptual Review. In: Energy Research & Social Science 11: 174-182. DOI: https:// doi.org/10.1016/j.erss.2015.10.004.

Kemfert, Claudia / Müller, Gerd (2020): Exportieren wir Nachhaltigkeit. In: Wirtschaftswoche 35: 12.

Laporte, Geert (2020): The AU-EU Summit didn’t prove immune to COVID-19 – but that may be a blessing in disguise. ECDPM commentary. https://ecdpm.org/, Zugriff: 14.9.2020.

Minority Rights Group International (2020): MRG and other NGOs concerned over the EU’s planned NaturAfrica initiative. URL: https://minorityrights.org/, Zugriff: 25.9.2020.

Müller, Franziska / Claar, Simone (i.E.): Auctioning a ‘Just Energy Transition’? South Africa’s Renewable Energy Procurement Programme and its Implications for Transition Strategies. In: Review of African Political Economy.

OECD (2016), Biodiversity Offsets: Effective Design and Implementation, OECD Publishing, Paris. DOI: http://dx.doi.org/10.1787/9789264222519-en.

Pallinger, Jonas (2020): Wie sich Europa künftig wichtige Rohstoffe sichern will. In: Der Standard. URL: https://www.derstandard.at/, Zugriff: 3.9.2020.

Rainforest Foundation u.a. (2020): RE: Concerns over the EU’s planned NaturAfrica initiative. URL: https://www.rainforestfoundationuk.org/, Zugriff: 25.9.2020.

Riedel, Donata (2020): Wasserstoff-Industrie startet in Marokko mit deutscher Aufbauhilfe (6.12.2020). URL: https://www.handelsblatt.com/, Zugriff: 2.1.2021.

Witsch, Kathrin (2020): Forscher warnen vor Abhängigkeit bei grünem Wasserstoff. URL: https://www.handelsblatt.com/, Zugriff: 4.11.2020.

 

PROKLA 202 | 51. Jahrgang | Nr. 1e s| Mgräürnze 2n0 K21o l|o Sn. i1a4li1s-m14u8s https://doi.org/10.32387/prokla.v51i202.1931