Ekolojik mücadele söz konusu olduğunda son yıllarda sıkça “yerel örgüt”, “yerel halk”, “yerel direniş” ve “bölge insanının mücadelesi” kavramları kullanılmaktadır. Bu kavramların önemli ve haklı bir karşılığı vardır. Ancak yerelliğin ekolojik mücadele içerisinde nasıl anlaşılması gerektiği konusunda dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta bulunmaktadır: Yerellik, ekolojik mücadelenin vazgeçilmez bir zemini olmakla birlikte, ekolojik mücadelenin tamamı değildir.
Bir köyde yaşayan insanların kendi yaşam alanlarını korumak için örgütlenmesi, dışarıdan gelen insanların aynı konuda söz söylemesinden farklı bir anlam taşır. Çünkü orada yaşayan insanlar yalnızca bir çevre sorunuyla karşı karşıya değildir. Onların evi, tarlası, suyu, ormanı, mezarlığı, hayvanları, geçim kaynakları, çocuklarının geleceği ve gündelik hayatları doğrudan tehdit altındadır. Bir maden ocağı, taş ocağı, HES, sanayi tesisi, yol, liman ya da başka bir yatırım onların hayat alanının içine girdiğinde bunun sonuçlarını ilk yaşayanlar çoğu zaman o bölgenin insanlarıdır.
Bu nedenle yerel halkın örgütlenmesi ve direnişi ekolojik mücadelenin temel unsurlarından biridir. Yerelde yaşayan insanların bilgisi, deneyimi, hafızası ve gündelik gözlemleri çoğu zaman herhangi bir dış aktörün sahip olamayacağı kadar değerlidir. Hangi derenin hangi mevsimde nasıl aktığını, hangi ormanda hangi türlerin bulunduğunu, hangi arazinin ne zaman kullanıldığını, su kaynaklarının nerede olduğunu, geçmişte yaşanan çevresel değişimleri ve bir projenin günlük hayatı nasıl etkileyeceğini en iyi bilenler çoğu zaman o bölgede yaşayan insanlardır.
Dolayısıyla yerel direnişin merkezde olması son derece doğaldır.
Ancak buradan “yerel halk ekolojik mücadelede diğer insanlardan daha değerlidir” sonucu çıkarılamaz.
Çünkü ekosistem köy sınırlarını tanımaz.
Bir orman, kadastro sınırlarıyla ekolojik olarak parçalanmaz. Bir derenin suyu yalnızca geçtiği köyün suyu değildir. Bir havza, bir köyün veya bir ilçenin sınırlarından ibaret değildir. Kuşların, böceklerin, balıkların, memelilerin ve bitkilerin yaşam alanları insanların çizdiği idari sınırlarla belirlenmez. Havanın, suyun, toprağın ve canlıların dolaşımı siyasi ve idari sınırların çok ötesindedir.
Bu nedenle bir köyde başlayan ekolojik tahribatın sonuçları yalnızca o köyün problemi değildir.
Bir ormanın bir bölümünün yok edilmesi yalnızca o ormanda yaşayan insanların sorunu değildir. Bir derenin kirletilmesi yalnızca derenin geçtiği köyün sorunu değildir. Bir maden faaliyetinin yarattığı atık, toz, su kaybı veya habitat tahribatı yalnızca ruhsat sahasının içerisindeki insanların meselesi değildir. Çünkü ekolojik sistemler birbirine bağlıdır.
Tam da burada yerel direniş ile daha geniş ölçekli ekolojik dayanışma arasında bir bağ kurulması gerekir.
Yerellik, ekolojik mücadelenin sınırı değil, başlangıç noktasıdır.
Bir başka ifadeyle “yerel olan” mücadeleyi daraltmak için değil, mücadeleyi somutlaştırmak için gereklidir.
Bir insan dünyanın herhangi bir yerindeki ekolojik tahribata karşı duyarlılık gösterebilir. Ancak o tahribatın tam olarak ne anlama geldiğini kavramak için yerel insanların deneyimine ihtiyaç vardır. Uzaktan bakıldığında bir maden projesi ekonomik bir yatırım, istihdam fırsatı veya teknik bir proje olarak görülebilir. Oysa o bölgede yaşayan insan için aynı proje bir su kaynağının kaybı, tarım alanının yok olması, ormanın parçalanması veya yaşam biçiminin değişmesi anlamına gelebilir.
Bu nedenle dışarıdan gelenlerin ilk görevi yerel insanların yerine konuşmak değil, onları dinlemek ve onların deneyimini anlamaktır.
Fakat bunun tersi de aynı ölçüde önemlidir.
Yerel halkın kendi deneyiminin bulunması, ekolojik mücadelenin geri kalan insanlara kapatılması anlamına gelmez.
“Ben burada yaşıyorum, dolayısıyla yalnızca benim söz hakkım vardır” yaklaşımı ekolojik mücadeleyi yerel bir mülkiyet meselesine indirgeme tehlikesi taşır. Ekolojik varlıklar yalnızca üzerinde insanların yaşadığı özel alanlar değildir. Bir orman, yalnızca o ormana yakın yaşayanların; bir nehir, yalnızca kıyısındaki köyün; bir kuş türü, yalnızca görüldüğü bölgedeki insanların meselesi değildir.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Yerel halkın yaşama alanı üzerindeki söz hakkı ile ekolojik varlıklar üzerindeki ortak sorumluluk aynı şey değildir.
Yerel halkın söz hakkı daha güçlü olabilir. Çünkü doğrudan etkilenen, sonuçlarını yaşayan ve o alanın gündelik bilgisini taşıyan insanlardır.
Fakat bu, onların ekolojik varlıklar üzerinde sınırsız bir tasarruf hakkına sahip oldukları anlamına gelmez.
Nasıl ki bir insan kendi evinin sahibi olduğu için evinden çıkan atığı nehre dökme hakkına sahip değilse, bir köyün sakinleri de kendi yaşam alanlarında bulunan ekolojik varlıkların bütün toplumu ve diğer canlıları ilgilendiren sonuçlarını yok sayamaz.
Ekolojik mücadelede hak ile sorumluluk birlikte düşünülmelidir.
Yerelde yaşayan insanların öncelikli söz hakkı vardır; fakat ekolojik sorumluluk yalnızca yerelde yaşayanlara ait değildir.
Bu nedenle “yerel halk” kavramını romantikleştirmek de doğru değildir.
Her yerel toplum otomatik olarak ekolojist değildir. Bir bölgede yaşayan insanların tamamı çevreyi korumak konusunda aynı düşünmeyebilir. Yerel halk içerisinde maden yatırımını destekleyen, ormanın kesilmesini isteyen, kısa vadeli ekonomik çıkarı uzun vadeli ekolojik sonuçların önüne koyan insanlar bulunabilir. Aynı şekilde kentlerde yaşayan insanlar içerisinde o bölgenin ekolojik geleceği için mücadele eden insanlar da vardır.
Dolayısıyla “yerelde yaşayan herkes ekolojik olarak haklıdır” şeklinde bir varsayım kurulamaz.
Ekolojik mücadelede belirleyici olan yalnızca coğrafi yakınlık değil, aynı zamanda ekolojik sorumluluk, bilgi, dayanışma ve ortak yaşam hakkıdır.
Burada “yerel örgüt” kavramının da doğru anlaşılması gerekir.
Yerel örgüt, yalnızca belli bir coğrafyada yaşayan insanların oluşturduğu kapalı bir yapı değildir. Yerel örgüt, öncelikle mücadele edilen alanla doğrudan ilişkisi olan, o alanın toplumsal ve ekolojik gerçekliğini bilen, oradaki insanların iradesini ve deneyimini merkeze alan örgütlenmedir.
Fakat böyle bir örgüt kendisini dış dünyaya kapatmak zorunda değildir.
Tam tersine güçlü bir yerel örgüt, kendi mücadelesini başka yerlerdeki mücadelelerle ilişkilendirebildiği ölçüde güçlenir.
Çünkü sermaye yerel hareket etse bile çoğu zaman yerel değildir.
Bir maden şirketinin sermayesi başka bir şehirden, hatta başka bir ülkeden gelebilir. Finansmanı uluslararası olabilir. Hukuki ve siyasi ilişkileri ulusal ölçekte kurulabilir. Üretilecek hammadde küresel piyasalara gidebilir. Karar alma mekanizmaları köyün dışında olabilir.
Böyle bir sermaye yapısına karşı yalnızca köy ölçeğinde mücadele etmek çoğu zaman yeterli olmayabilir.
Bu nedenle ekolojik hareketin karşısındaki gücün ölçeği ne kadar genişse, dayanışmanın ölçeğinin de o kadar genişlemesi gerekir.
Burada “yerelden küresele” şeklinde tek yönlü bir hareketten ziyade, farklı ölçeklerin birbirini beslediği bir mücadele anlayışına ihtiyaç vardır.
Köy bilgiyi sağlar.
Yerel örgütlenme toplumsal gücü sağlar.
Bölgesel dayanışma mücadeleyi büyütür.
Ulusal ölçekteki hukuk, siyaset ve kamuoyu mekanizmaları baskı oluşturur.
Uluslararası dayanışma ise şirketlerin, finans kuruluşlarının ve küresel ekonomik ilişkilerin karşısında yeni imkanlar yaratabilir.
Dolayısıyla mesele yerel ile küresel arasında bir tercih yapmak değildir. Mesele, farklı ölçekleri birbirine bağlayabilmektir.
Ekolojik mücadelede “dışarıdan gelen” kavramına da bu çerçevede dikkatle yaklaşmak gerekir.
Bir bölgeye başka bir şehirden gelen insanların oradaki mücadeleye destek vermesi otomatik olarak müdahalecilik değildir. Aynı şekilde dışarıdan gelen herkesin bölge hakkında söz söyleme hakkına sahip olduğu da söylenemez.
Asıl ölçüt, dışarıdan gelen kişinin veya örgütün yerel mücadeleyi nasıl ele aldığıdır.
Eğer dışarıdan gelenler yıllardır mücadele eden insanları, dernekleri, platformları ve yerel hafızayı yok sayıyor; bölgeyi tanımadan kendi örgütlenmesini merkeze koyuyor ve yerel insanların yerine konuşuyorsa burada ciddi bir sorun vardır.
Fakat dışarıdan gelenler yerel mücadeleyi tanıyor, yerel aktörleri dinliyor, onların deneyiminden öğreniyor ve kendi imkanlarını yerel mücadelenin yanında kullanıyorsa bu dayanışmadır.
Dolayısıyla sorun “dışarıdan gelmek” değil, “dışarıdan gelip yerelin üzerine çıkmak”tır.
Aynı şekilde sorun “yerel olmak” da değildir. Sorun, yerelliği bir üstünlük ve dışlayıcılık gerekçesine dönüştürmektir.
Ekolojik mücadelede hiçbir yerel toplum diğer toplumlardan tamamen bağımsız değildir.
Bir köyün suyu başka bir havzayla bağlantılıdır. Havası başka bölgelerle bağlantılıdır. Ekonomisi kentlerle bağlantılıdır. Ürünleri başka pazarlara gider. Hukuki statüsü ulusal yasalarla belirlenir. Ekolojik sonuçları ise çok daha geniş coğrafyalara yayılabilir.
Dolayısıyla bir köy hem kendi başına özgün bir yaşam alanıdır hem de daha büyük ekolojik sistemin parçasıdır.
Bu ikisini aynı anda görmek gerekir.
Burada “yerellik” ile “evrensellik” arasında kurulması gereken ilişki aslında ekolojinin kendisinde vardır.
Ekolojik sistemler hem farklı parçalardan oluşur hem de bir bütündür.
Bir ormanın tek bir ağacını ele alabilirsiniz ama ormanı yalnızca o ağaçtan ibaret sayamazsınız. Bir derenin belirli bir bölümünü koruyabilirsiniz ama derenin bütün havzasını düşünmeden su ekosistemini koruyamazsınız.
Ekolojik mücadele de böyledir.
Yerel direniş ağacın köküdür; fakat ekolojik hareket yalnızca o kökten ibaret değildir.
Bu nedenle en sağlıklı yaklaşım “yerel olan evrensel olanın karşısındadır” demek değil, “yerel olan evrensel olanın somutlaştığı yerdir” demektir.
Dünyanın herhangi bir yerindeki ekolojik yıkım, başka bir yerdeki insanlara da bir şey söylemektedir. Amazon ormanlarının tahribatı, bir Afrika ülkesindeki maden, Akdeniz’deki deniz kirliliği, Karadeniz’deki ormansızlaşma veya bir Anadolu köyündeki maden projesi farklı olaylar gibi görünse de aralarında ortak ilişkiler bulunabilir.
Bu ortaklık yalnızca “hepimiz doğayı seviyoruz” düzeyinde değildir.
Ekolojik yıkımın arkasındaki ekonomik model, kaynakların metalaştırılması, sınırsız büyüme anlayışı, enerji ve hammadde ihtiyacı, sermayenin mekansal hareketliliği ve doğanın ekonomik bir kaynak olarak görülmesi farklı coğrafyalardaki mücadeleleri birbirine bağlamaktadır.
Bu nedenle bir köyün mücadelesi dünyanın geri kalanından kopuk değildir.
Tam tersine, yerel bir direniş küresel bir problemin somutlaştığı yer olabilir.
Buradan önemli bir ilkeye ulaşabiliriz:
Yerel halkın öncelikli söz hakkı ile küresel toplumun ekolojik sorumluluğu birbirinin alternatifi değildir.
Yerel halkın deneyimi ve iradesi merkeze alınmalıdır. Ancak bu merkezilik, diğer insanların dayanışmasını dışlamak anlamına gelmemelidir.
Dışarıdan gelenler yerelin yerine geçmemelidir; yerel de kendisini dünyanın geri kalanından koparmamalıdır.
Ekolojik mücadelede olması gereken ilişki hiyerarşik değil, dayanışmacı bir ilişkidir.
Kimse yalnızca başka bir yerde yaşadığı için daha az sorumlu değildir.
Kimse yalnızca o köyde yaşadığı için bütün ekolojik meselelerin sahibi değildir.
Fakat doğrudan etkilenen insanların deneyimi ve iradesi de hiçbir şekilde ikinci plana atılamaz.
Bu nedenle belki de “yerel mücadele” kavramını “yerel egemenlik” üzerinden değil, “yerel özneleşme” üzerinden düşünmek daha doğrudur.
Yerel halk mücadelenin nesnesi değil öznesidir.
Ama özne olmak, başkalarının dayanışmasını reddetmek değildir.
Tam tersine gerçek bir özne, kendi iradesini koruyarak başkalarıyla dayanışma kurabilir.
Ekolojik hareketin ihtiyacı olan şey de budur: Yerelin bilgisini ve deneyimini merkeze alan, fakat mücadeleyi yerel sınırların içine hapsetmeyen bir örgütlenme anlayışı.
Köy kendi mücadelesini verir.
Kent bu mücadeleye destek olur.
Bölge kendi ağlarını kurar.
Ülkenin farklı yerlerindeki ekoloji hareketleri dayanışma geliştirir.
Dünyanın başka yerlerindeki mücadeleler deneyimlerini paylaşır.
Böylece yerel direniş yalnız kalmaz, küresel dayanışma da yerelin gerçekliğinden kopmaz.
Sonuç olarak ekolojik mücadelede temel mesele “kim daha yerel?” veya “kim daha fazla söz hakkına sahip?” sorusuna indirgenmemelidir.
Asıl soru şudur:
Yerel insanların bilgi, deneyim ve iradesini merkeze alırken, ekolojik bütünlüğü ve ortak sorumluluğu nasıl koruyacağız?
Bunun cevabı ne yerelin mutlaklaştırılmasıdır ne de yerelin önemsizleştirilmesidir.
Yerel olanı güçlendirmek, onu dünyadan koparmak değildir.
Küresel dayanışma kurmak da yereli etkisizleştirmek değildir.
Ekolojik mücadele, yerelden başlayıp dünyaya açılan ve dünyadaki dayanışmayı yeniden yerele taşıyan çok ölçekli bir mücadeledir.
Çünkü doğa sınırlarla bölünmez.
Ekosistemler köy, ilçe, il veya ülke sınırlarını tanımaz.
İnsanların dayanışması da bu ekolojik gerçekliğe uygun biçimde sınırların ötesine geçebilmelidir.
Yerel direniş köksüz bir küresel hareketin alternatifi değildir.
Küresel dayanışma da köksüz bir yerel mücadelenin alternatifi değildir.
İkisi birlikte olduğunda ekolojik mücadele gerçek anlamda güç kazanır.
Yerel olan mücadeleye kök verir.
Bölgesel dayanışma mücadeleye ağ kazandırır.
Küresel dayanışma mücadeleye ölçek kazandırır.
Ekolojik bütünlük ise bütün bu mücadelelerin ortak zeminini oluşturur.
Bu nedenle en doğru ilke belki de şudur:
Yerelin sesini kısmadan dünyaya açılmak; dünyadan gelen dayanışmayı yerelin iradesini ezmeden örgütlemek.
Ekolojik mücadelede ihtiyaç duyulan şey yerel ile küresel arasında bir üstünlük ilişkisi değil, karşılıklı sorumluluk ve dayanışma ilişkisidir.