Niha+ sitesinin yakın zaman önce yayımlanan hava kalitesi raporu üzerine sorularını Polen Ekoloj Kolektifi üyeleri yanıtladı. – Niha+’dan okuyun.
Son günlerde Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM), İstanbul ve Yalova başta olmak üzere çeşitli illerde havada bulunan azot dioksit ve partikül madde (PM10) değerlerinde artış yaşandığına dair uyarılar yaptı.
Temiz Hava Hakları Platformu (THHP) ve Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi (CREA) iş birliğiyle hazırlanan Ekim 2026 tarihli “Fosil Yakıtların Türkiye’ye Ağır Faturası: Sağlık Yükü ve Ekonomik Maliyeti” başlıklı rapor Türkiye’de fosil yakıtların ülkedeki hava kirliliğinin yarısından fazlasına sebep olduğunu ortaya koydu.
Türkiye genelinde maruz kalınan ince partikül madde (PM2,5) kirliliğinin yüzde 52’si doğrudan fosil yakıt kullanımından geliyor. İnce partikül maddeler, insanların sağlığını uzun vadede etkileyen toksik kirleticilerdir. Hamilelikte maruz kalınması bebek sağlığını riske atarken, solunum rahatsızlıklarının nüksetmesinde ciddi rol oynamaktadır. THHP’nin 2025’te kaydettiği üzere PM2,5 konsantrasyonları bir yılda 62 bin 644 ölümle ilişkilendiriliyor.
Türkiye’yle ilişkili fosil yakıt emisyonları ülke genelinde nüfusun maruz kaldığı PM2,5 kirliliğinin yüzde 52’sini oluştururken, yalnızca fosil yakıtlardan kaynaklanan kirlilik bir yılda 26 bin 500 can alıyor. Bu yakıtlar yalnızca iklim değişikliğini tetikleyip halk sağlığını tehdit etmekle kalmıyor.Fosil yakıt kaynaklı PM2,5 her yıl 55 milyar ABD doları tutarında sağlıkla ilişkili maliyete de yol açıyor. Bu tutar, 2024 yılı ulusal Gayrisafi Yurt İçi Hasıla’nın (GSYH) yüzde 4,1’ine denk.
Dünya’nın aksine Türkiye’de denetleme yok: “Limit yok, kirlilik çok”
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) güvenli yıllık PM2,5 eşiğini beş mikrograma indirirken, ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) bu sınırı yasal olarak dokuz mikrograma sınırlıyor. Avrupa Birliği ise yürüttüğü süreçlerle PM2,5 sınırlarını her geçen yıl daha da aşağı çekiyor. Küresel ölçekte kabul edilen bu yasal bağlayıcılığın ve standartların aksine, Türkiye’de PM2,5 için yasal olarak bağlayıcı ulusal bir standart bulunmuyor. THHP’nin raporuna göre PM2,5 standardı oluşturulması durumunda hava kirliliği önemli ölçüde azaltılabilir.
Havanın kirli olmasının arkasındaki etkenleri Niha+’a değerlendiren Polen Ekoloji Kolektifi, güncel tablonun ana sebebinin konuya yeterli ciddiyetin gösterilmemesi olduğunu vurguluyor:
“Kendi ulusal limit değerimiz olmadığından Dünya Sağlık Örgütü standartlarına göre incelendiğinde Türkiye’de temiz kentimiz yok. Öncelikli olarak uluslararası kaynaklarla uyumlu bir ulusal limit belirlenmeli, yönetmelikler uygulanmalı ve hava kalitesi izleme istasyonlarının çoğunda eksik olan PM2,5 ölçümleri yaygınlaştırılmalıdır.”
Sürecin sadece teknik adımlarla sınırlı kalamayacağını belirten Polen Ekoloji Kolektifi, kirli havanın arka planındaki toplumsal ve ekonomik düzene işaret ediyor:
“Havanın kirli olması; ağır sanayi üretiminin dünyaya ucuz ürün sağlamak adına çevresel önlemleri almaması, kentlerde ağır sömürüyle çalışan işçilerin en ucuz ama en kirli ısınma yöntemi olarak kömüre mecbur bırakılması, toplu taşıma yerine bireysel otomobil kültürünün teşvik edilmesi ve havayı temizleyecek ormanların maden projelerine kurban edilmesidir. Kısacası şirketlerin kâr sürekliliği için üretimin tüm çevresel sonuçları işçilere ve atmosfere yıkılmaktadır.”
En kirli şehirler: Konya, İskenderun, Ankara
Dünya Hava Kalite Endeksi (AQI) verilerine göre Konya, İskenderun ve Ankara Türkiye’de en yüksek kirliliğin ölçüldüğü yerler. İstanbul’da ise Selimiye, Bağcılar, Şişli, Eminönü gibi merkezi noktalar hassas gruplar için riskli seviyede kirli havaya sahip.
En ağır bedeli çocuklar ödüyor
Çocuklar en çok etkilenen gruplar arasında. Çocukların akciğerlerinin henüz gelişmemiş olması onları hava kirliliğine karşı daha da savunmasız hale getiriyor. Yılda 8 bin bebek erken doğumla dünyaya gelirken 8 bin 200 gebe düşük yapıyor. Etkisini çocuklar üzerinde orantısız şekilde gösteren fosil yakıt kullanımı kaynaklı hava kirliliği, yılda 6 bin 500 çocuğun astım şikayetiyle acil servise başvurmasına sebep oluyor. 5 bin 100 çocuk ise her yıl aynı sebepten astım teşhisi alıyor.
“Filtre tek başına çözüm değil”
Türkiye, fosil yakıt tüketimine bağımlı hale gelmiş durumda. 2024 yılında elektrik üretiminin yüzde 35’i kömür, yüzde 19’u doğal gaz olmak üzere toplam yüzde 54’ünü fosil yakıtlar oluşturmuştur. Aynı şekilde karayolu taşımacılığında tüketilen enerjide elektriğin payının yalnızca yüzde 0,2 olduğu görülüyor.Avrupa İzleme ve Değerlendirme Programı (EMEP) ağı ve Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) ülkeleri arasında Türkiye, sanayiden kaynaklı toksik kirletici emisyonlarında ilk üç ülke arasında yer alıyor.
Yerel yönetimlerin tesislere filtre takılması önerisini de değerlendiren Polen Ekoloji Kolektifi, filtrenin tek başına çözüm olamayacağını belirtiyor:
“Partikül maddeler filtre ile tutulabilse de filtreyle engellenemeyen birincil kirleticiler zamanla ikncil kirleticilere dönüşmektedir. Üstelik emisyonlar sadece tesislerden değil, evsel ısınma ve araçlardan da çıkmaktadır. Üretim süreçlerini doğayla ve halk sağlığıyla uyumlu planlamak için üretim araçlarının mülkiyetini ve tarzını sorgulamak gerekir. Bir avuç patron maliyet üstlenmediği için filtre gibi basit önlemler dahi tartışma konusu olmaktadır. Hava kirliliği, toplumsal yaşamın bütüncül olarak yeniden örgütlenmesiyle engellenebilir.”
Kirlilik ülke sınırlarını aşıyor
Türkiye’nin karasal kaynaklı fosil yakıt emisyonları yalnızca yurttaşlara ve Türkiye sınırlarındaki doğal varlığa zarar vermekle kalmıyor, sınır ötesi beş komşu ülkede binlerce ölüme yol açıyor. THHP raporuna göre Türkiye’nin sebep olduğu kirlilik 2024 yılı için Mısır’da 3 bin 200, Suriye’de bin 700, Irak’ta 800 ve Yunanistan’da 400 ölüme yol açtı.
Çevre kirliliğinin siyasal hudutlarının olmadığını ve birikerek taşındığını vurgulayan Polen Ekoloji aktivistleri, Türkiye’Nin taraf olduğu Sınırlarötesi Hava Kirliliği Sözleşmesi gereğince de komşularına zarar vermeme yükümlülüğü bulunduğunu hatırlatıyor:
“Hava kirliliğinin azaltılması hem Türkiye vatandaşları hem de bölge komşularımız için şarttır. Ancak sorumluluk kavramını ele alırken devlete ve şirketlere yol açtıkları sağlık krizi ile dopa tahribatının bedelini ödetmek esas olmalıdır. Enternasyonal dayanışma içinde halkların sorumluluğu ise birbirlerinin haklarını sınırları aşan şekilde savunmak ve birlikte mücadele etmektir.”
Ne yapmalı?
COP31 süeci, 2040 Ulusal Enerji Planı ve 2035 hedefleri gündemde olsa da kağıt üzerindeki hedefler ile sahadaki uygulamalar örtüşmüyor. Kurulu güç kapasitesine bakarak yenilenebilir enerjiye geçildiği yanılsamasına düşülmemesi gerektiğine dikkat çeken Polen Ekoloji, krizden çıkış için mücadele hattını şöyle çiziyor:
“Yurttaşlar olarak tüm enerji sistemlerinin —üretim, iletim ve dağıtım süreçlerinin— toplumsal mülkiyet altına alınmasını talep etmekte ısrarcı olmalıyız. Tüm halkın asgari ihtiyacına uygun enerjiye erişimi ancak bu şekilde sağlanabilir. Enerji sektöründeki işçiler ve halk, temel bir hak olarak enerji talebi etrafında örgütlenmelidir. Yeni kömür yatırımlarının durdurulması, sıfır atık hedefleriyle çelişen ithal atık uygulamalarının reddedilmesi ve fosil yakıtlardan kademeli çıkış planının devreye sokulması ancak böylesi bir örgütlü politik basınçla mümkündür.”
Kaynakça:
https://temizhavahakki.org/wp-content/uploads/2026/10/Crea-Turkiye-FossilFuels-Report_TR.pdf